![]() |
| 14 Kasım 2026'da Çanakkale Sarıçay kenarında görücüye çıkartılmış "Yakışıklı" adlı deve (Fotoğraf: Yazar arşivi) |
Çanakkale devesi dendiğinde aklımıza gelen ilk imaj nedir? Eğer bir sanatsever, koleksiyoner, sanat tarihçi ya da seramikçi iseniz günümüzde müzayedelerde fiyatları giderek yükselen geleneksel Çanakkale seramikleri arasında yer alan deve biçimli kaplar (zoomorfik kap/riton/akuamanil) aklınıza gelebilir. Eğer çocukluktan beri develerle birlikte büyüyüp, yetişkinlikte bu geleneği devraldığınız bir savran veya bu geleneği hovi olarak takip eden bir kişi iseniz, "Yakışıklı" adlı deve gelebilir. Ya da Behramkale'de tatile gitmiş bir turist olarak, köy kahvesi önünde satılan deve sucuklarını, merakına yenik düşerek satın almış ve tadını beğenmiş bir gusto olarak, sucuk kangalları da gözünüzün önüne gelebilir.
![]() |
| 27 nisan 2026 tarihli Arthill 41 nolu kolleksiyonluk eserler müzayedesinde yer alan seramik deve. |
Çanakkale genelinde devecilik kültürü, yerel dernek faaliyetleri ve bölge turizmine katkıları ekseninde, 15 kasım 2026 tarihli Ege Sanpa 28. karma seçki müzayedesinde yer alan 27x22 cm ölçülerindeki seramik deve, 24 kasım 2025 tarihli Arthill 21 nolu müzelik eserler müzayedesinde yer alan 19.yüzyıl üretimi 26,5x21x8 cm ölçülerindeki ve 27 nisan 2026 tarihli Arthill 41 nolu kolleksiyonluk eserler müzayedesi koleksiyonunda yer alan, 19.yüzyıl üretimi 20x20 cm ölçülerindeki seramik deve üzerinden bir hatırlatma yaparak, Çanakkale ve devecilik hakkında kısa bir özet bilgi verelim:
![]() |
| 24 kasım 2025 tarihli Arthill 21 nolu müzelik eserler müzayedesinde yer alan seramik deve. |
Türkiye’de organize deve güreşlerinin ilk olarak Aydın’ın İncirliova ilçesine bağlı Hıdırbeyli köyünde 19. yüzyılın başlarında (yaklaşık 200 yıl önce) ortaya çıktığı bilinse de, bu köklü geleneği zamanla Ege’nin yanı sıra Marmara Bölgesi’nde en yoğun ve canlı şekilde Çanakkale ve ilçelerinde yaşam bulmuştur. Tarihsel süreçte göçerliğin ve Yörük kültürünün yaygın olduğu dönemde obalar arası rekabet ve kervancılık faaliyetleriyle şekillenen deve güreşleri, günümüzde Bayramiç, Ayvacık, Ezine, Lapseki, Biga, Çan ve Merkez köyleri büyük bir aidiyetle sürdürülmektedir. Çanakkale yöresinde pek çok şampiyon pehlivan deve, her kış sezonunda Ege-Marmara liglerinde boy göstermektedir.
Geleneksel güreşlerin baş aktörleri olan ve halk arasında “tülü (F1 hibrit)” adı verilen pehlivan develer, özel bir melezleme yöntemiyle yetiştirilir. Tek hörgüçlü dişi deve (yoz, Arap devesi, camelus dromedarius) ile çift hörgüçlü erkek devenin (buhur, Baktriya devesi, camelus bactrianus) çiftleştirilmesinden elde edilen tülüler, güreşçilik kabiliyetleri ve fiziksel dayanıklılıkları göz önüne alınarak özenle seçilir. Savran veya deveciler denen deve sahipleri tarafından çocuk gibi bakılan bu develerin sırtına, yöresel el dokuması süslü havutlar giydirilir. Havutların arkasına yerleştirilen süslü kumaşlar üzerine develerin unvanları, mahlasları ve ismin hemen altında ise geleneksel bir inanç ve estetik unsuru olan “Maşallah” yazısı işlenir.
Deve güreşi takvimi, tülülerin çiftleşme ve kızgınlık dönemi olan kış aylarına (aralık-mart arası) denk getirilir. Çanakkale ve çevresinde kış sezonu boyunca düzenlenen geleneksel festivaller bölge turizmine ve yerel ekonomiye canlılık kazandıran en önemli kültürel etkinlikler arasındadır. Güreşlerden bir gün önce develer havutları, püskülleri ve zilleriyle süslenerek davul-zurna eşliğinde ilçe caddelerinde halkı selamlar. Akşamında ise tülü sahiplerinin, yöre halkının ve misafirlerin bir araya geldiği “halı geceleri” düzenlenir. Bu gecelerde birlik ve dayanışma pekiştirilir, yöresel yemekler yenir, türküler söylenip halk oyunları oynanır; gecenin sonunda ise organizasyona adını veren el dokuması kıymetli halı açık artırmayla satılarak gelenek yaşatılır.
Tarihçi Daniel Potts'a göre (bkz), Asurluların daha güçlü yük hayvanları yetiştirmek amacıyla MÖ 1.binyılda Orta Asya'dan özellikle Baktriya develeri getirttiğini ortaya koymaktadır. Deve melezlemesinin kökenleri MÖ 1. binyılın başlarına kadar uzanmakta olup (Bkz), iki hörgüçlü Baktriya develerinin doğal yaşam alanlarının dışındaki bölgelerde varlık göstermesi, bu süreçlerin arkasındaki stratejik ve bilinçli avantaj arayışını ortaya koymaktadır; zira tek hörgüçlü dromedarius ile Baktriya develerinin melezlenmesiyle elde edilen melez gücü (heterosis), hayvanlara zorlu iklim koşullarına ve ağır yük taşımacılığına karşı olağanüstü bir direnç kazandırarak antik ticaret yollarının lojistik ihtiyaçlarını karşılamış ve çok daha geniş bir coğrafyada hayatta kalmalarını mümkün kılmıştır. İran'da yapılan kazılarda MÖ 2700-2400 tarihlerine ait deve kemikleri bulunmuş olması, devenin buntarihlerde evcilleştirilmiş olduğuna dair en erken kanıtlar olarak değerlendirilmektedir (Doruk 2020:18). İpek Yolu güzergâhı üzerindeki kazılardan elde edilen deve kemikleri üzerinde yapılan filogenetik araştırmalar ve antik DNA analizleri, MÖ 300 ile MS 1300 yılları arasında iki tür arasında yoğun bir genetik karışım olduğunu göstermiştir (Bkz). Bu bulgu, ticaret kervanları için bilinçli melez üretimi yapıldığını bilimsel olarak kanıtlar.
Deve gücünden ve dayanıklılığından yararlanılan bir canlı olmasının yanı sıra, kutsal sayılan bir hayvandır da. Araplar tanrıçaları "Allat"ın kutsal hayvanı olarak gördükleri devenin suretini, MS 2.yüzyıla tarihlenen Irak Hatra'daki Allat Tapınağı taş duvarına rölyef olarak işemişlerdir (Bkz). Sogdlar da sanat eserlerinde deveyi dini anlamda kutsal saymışlar, Zerdüştlükte zafer tanrısı Vererragna'nın sembolik görüntüsü olarak düşünmüşlerdir. Deve figürünü çift görgüçlü olarak kullanan Sogdlar bazen tanrı ile bazen de yanlız betimlemişlerdir (Arlı ve Kaya, 2014:55).
![]() |
| Allat tapınağındaki deve betimlemesi. |
İpek Yolu'nun lojistik ekosistemi, seramik malzeme ile şekillendirilmiş deve biçimli örnekler, Çin'den Avrupa'ya uzanan ticaret hatları, Çanakkale'nin stratejik coğrafi konumu ve seramik sanatındaki form arayışları bağlamında antik çağdan İslam ve Roma dünyasına uzanan çok katmanlı bir kültürel ve sanatsal etkileşim ağını gözler önüne sermektedir. Çanakkale'nin konumu, Çin Sancai geleneği, Pers-Selçuklu seramikleri özelinde incelediğimizde; İpek Yolu, Çanakkale deve figürlü seramiklerin sembolik bağlantısını ortaya koyar.
İpek Yolu, yalnızca ipek, porselen ve baharatın taşındığı fiziksel bir güzergah değil; aynı zamanda ikonografik motiflerin, teknolojilerin ve estetik anlayışların harmanlandığı bir iletişim ağıdır. Çanakkale, tarihi boyunca antik Troia'dan itibaren Asya ile Avrupa'yı bağlayan Boğazlar jeopolitiğinin merkezinde yer almıştır. Her ne kadar İpek Yolu’nun ana karasal uç noktaları İstanbul (Konstantinopolis) ve Batı Anadolu limanları (İzmir, Efes) olsa da, Çanakkale bölgesi de Ege ve Marmara deniz ticaretinin kilit bir geçiş kapısıdır.
Fiziksel anlamda deve, çöl koşullarına dayanıklılığı ve devasa yük kapasitesiyle ipek yolu ticaretinin omurgasını oluşturmuştur. Tüccarlar, kervansaraylar ve diplomatlar için deve, zenginliğin, uzak diyar yolculuklarının ve dayanıklılığın somut bir simgesiydi.
![]() |
| Deve, Kuzey Wei (386–534)–Kuzey Qi (550–577) hanedanları dönemi. terracotta, üzerinde pigment izleri mevcut. Boyutlar: Yükseklik 24,8 cm; uzunluk 24,1 cm |
MS 7.–10. yüzyıllar arasında Tang Hanedanlığı döneminde üretilen Sancai (üç renkli sır) seramik develer, dönemin "mingqi" adlı mezar hediyeleri arasında en çok ilgi gören formlardandı. Bu figürler, yük taşıyan heybetli duruşlarıyla İpek Yolu'nun ruhunu yansıtıyordu. Özellikle geleneksel Çanakkale seramiklerinin altın çağı olan 18. ve 19. yüzyıllarda veya daha erken dönemlerde Çanakkale'li ustaların hayvan biçimli (zoomorfik) kaplar üretmesi; bölgenin antik mirasından, kervan kültüründen ve göç/ticaret yolları üzerinde olmasından beslenen bir yerel form repertuarına sahiptir. Ustalar, günlük yaşamda gözlemledikleri ya da efsanelerde/hikayelerde dinledikleri kervan motiflerini, Çanakkale'nin seramik üretme ve sırlama teknikleriyle sentezlemiş olmalıdırlar.
Kıtaları birbirine bağlayan İpek Yolu, yalnızca değerli malların değil; yeni kültürel dürtülerin ve dönüştürücü görsel uyaranların da doğudan batıya taşınmasını hızlandırdı. Bu muazzam ticaret ağının ulaştığı coğrafi genişliğin en somut kanıtı, kuşkusuz iki hörgüçlü Baktriya develeridir. Tek hörgüçlü Arap develerine kıyasla çetin iklimlere ve çok daha uzun mesafelere dayanıklı olan bu dayanıklı hayvanlar, tüccarların vazgeçilmez ulaşım aracıydı. En önemlisi ise Baktirya develeri tuzlu su içebilmektedirler (Bkz). Çin'in ihtişamlı Sui ve Tang hanedanlıkları döneminde günlük hayatın merkezine yerleşen develer, dönemin sanatçıları ve zanaatkarları için vazgeçilmez ve en popüler ilham kaynaklarından biri hâline gelmiştir.
![]() |
| MS 728, Baktriya devesi, akçini, sancai, seramik deve, 42x86x29 cm (yaklaşık). |
Deveyi form olarak seramiğe ve kap sanatına aktarma geleneği Çin ile sınırlı kalmamış, Orta Doğu ve İran coğrafyasında çok daha köklü bir geçmişe sahip olmuştur. Antik İran ve Part sanatında (örneğin milattan önce son yüzyıllara ve milattan sonra ilk yüzyıllara tarihlenen, aralarında Rietberg Müzesi koleksiyonunda da yer alan örneklerin bulunduğu) "yatan deve biçimli seramik biçimlet" üretilmiştir. Benzerleri görsellerini paylaştığımız Çanakkale üretimi deve biçimli seramiklerle karşılaştırılabilir. Bu kapların genellikle şarap veya ritüel sıvılarının depolandığı törensel kaplar (riton benzeri işlevler) olduğu bilinmektedir. Deve, İran coğrafyasında hem ekonomik bir değer hem de mitolojik/göçebe kültürün asal unsuru olarak çamura yansıtılmıştır.
![]() |
| MS 7. yüzyıl, Tang dönemi beyaz sırlı deve heykeli, Rietberg müzesi, Zürih |
Anadolu Selçuklu ve Büyük Selçuklu sanatında zoomorfik (hayvan biçimli) ibrikler, su küpleri ve mataralar oldukça yaygındır. Selçuklu ustaları kuş, at, aslan ve koç figürlerinin yanı sıra deve biçimli sırlı/sırsız seramik kaplar da üretmişlerdir. Bu kaplarda genellikle devenin hörgücü su haznesi veya kabın doldurma ağzı olarak işlevselleştirilir; boyun ve baş kısmı ise akıtacak olarak tasarlanmıştır. Selçuklu'nun kervansaray ağı ve ticari akışkanlığı, deve figürünü hem estetik hem de işlevsel bir obje haline getirmiştir.
Roma maddi kültüründe seramik üretimi genellikle Hıristiyan ikonografisi (haçlar, azizler, kuş ve balık figürleri) ile günlük kullanım kapları (kaseler, amforalar, tabaklar ve testiler) üzerine yoğunlaşmıştır. bu nedenle Roma sanatında hayvan biçimli kaplara (zoomorfik rhyton veya mataralara) oldukça nadir rastlanır. Var olan zoomorfik kap örnekleri genellikle kuş, koç, aslan veya arslan-gryphon gibi mitolojik/geleneksel Akdeniz figürleridir. Devenin, Roma seramik formuna (üç boyutlu kap veya heykelcik formuna) dönüştürülmesi çömlekçilikte ana akım bir gelnek değildir, seramik üreticileri, formdan ziyade kap yüzeyine sgraffito veya boyama teknikleriyle deve betimlemeleri yapmayı tercih etmişlerdir. Dolayısıyla, Çanakkale'nin Türk-İslam dönemi ve yerel zanaat köklerindeki deve biçimli kap geleneği, doğrudan Roma form dağarcığından değil; daha çok Anadolu'nun Selçuklu/Osmanlı göçebe kültürü, Doğu etkileri ve yerel çömlekçilik imgeleminden beslenmiştir.
Çin’in Sancai develeri, Pers ve Selçuklu'nun zoomorfik kap gelenekleri göz önüne alındığında; Çanakkale'li ustaların deve biçimli seramikler üretmesi doğrudan bir tesadüf değil, coğrafi hafızanın ve ticaret yollarının doğal bir sonucudur.
![]() |
| Monokrom türkuaz sırlı, 12.yüzyıl Selçuklu çağı, Keşan üretimi deve heykelciği, 12 cm. Bkz. Bonhams müzayede |
Çanakkale; antik Troia'dan itibaren Asya-Avrupa geçişinde yer alması, Osmanlı döneminde devecilik kültürünün ve deve güreşlerinin (Ege havzasının bir parçası olarak) merkezlerinden biri olması nedeniyle bu formları üretmek için hem görsel bir aşinalığa hem de kültürel bir motivasyona sahiptir. Bizans seramik sanatında deve formlu kapların bulunmayışı, bu geleneğin bölgeye Bizans'tan değil, Orta Asya'dan İslam-Türk sentezine uzanan göçebe ve kervan kültürünün ortak estetik hafızasından aktarıldığını doğrulamaktadır.
Örnekler üzerinden yapılan karşılaştırmalı analizde dikkat çekici bir kaç detayı sonuç kısmında şöyle değerlendirebiliriz.
Çanakkale üretimi deve biçimli seramiklerin içi boştur, zoomorfik kap, riton, akuamanil olarak değerlendirilebilirler, diğer örnekler heykelcik şeklinde üretilmişlerdir ve içleri doludur.
Çanakkale üretimi deve biçimli seramikler dört ayağı bağımsız ve ayaklar altında bir kaide bulundurmaz, diğer örneklerde dört ayak bir kaideye sabitlenmiştir.
Çanakkale üretimi deve biçimli seramiklerde, develer muhtemelen tek hörgüçlüdür ve hörgüç üzerinde yer alan havutu ile Çanakkale dövüş develeri ile görsel olarak uyumludur, diğer örneklerdeki develer çift hörgüçlü Baktriya develeridir.
Çanakkale üretimi deve biçimli seramiklerde genellikle binici bulunmaz, diğer örneklerde hem binici hem de tahtırevan benzeri ek oturma üniteleri yer alabilmektedir.
Mavi ve türkuaz tonları ile lüster uygulama, Çin ve Çanakkale örneklerinde görülmez iken, İran ve Selçuklu örneklerinde görülür.
Çin ve Çanakkale üretimi deve biçimli seramiklerde sancai tekniği görülürken, diğer örneklerde pek görülmez.
Bu kısa yazıda, unutulmaya yüz tutmuş bir kültürel miras unsuru olan deve biçimli geleneksel Çanakkale seramiklerinin neden ve hangi etkilerle üretilmiş olabileceğine değinilmeye çalışılmıştır. Coşar (2021:208) Çan'da yapılan deve güreşleri nedeniyle deve biçimlimseramiklerin üretimiş olabileceğine değinirken, ne yanlızca Çan'da deve güreşi yapılmadığını belirtmiş ne de ipek yolu nedeniyle taşınan kültürel verilere değinmemiştir. Aydos'ta 2022 tarihli yüksek lisans eser raporunda seramik develer hakkında maalesef yeterli bilgi vermez. Var olan çok sayıdaki örnekler başka bir araştırma ve hatta uygulamalı tez konusu olabilecek niteliktedir.
Not: Bu yazıda terminolojik olarak Bizans yerine Roma kelimesi özellikle kullanılmıştır.
OSMANLI 19.YÜZYIL ÇANAKKALE SERAMİK HÖRGÜÇLÜ DEVE FİGÜRÜ (KAP) -19.Yüzyıl. Osmanlı. Barbutin | ARTHILL MÜZECİLİK https://share.google/bcyzzZ3R4QoAHQtCb
OSMANLI “ÇANAKKALE” SERAMİK DEVE FİGÜRÜ -“Kale-i Sultaniye” 19.Yüzyıl. Osmanlı. Çanakkale, | ARTHILL MÜZECİLİK https://share.google/gVTGT6UNqjxGxjoQy
https://www.muzayedeapp.com/urun/sirli-pismis-toprak-deve-figuru-27x22-cm-malzeme-ve-teknik-pismis-toprak-uzeri-NDg4LTQwNzg5LTEzNjU3ODgy
figure | British Museum https://share.google/3KnNw0d9FqdxiseqP
A sancai-glazed pottery figure of a camel, Tang dynasty | 唐 三彩駱駝 | https://share.google/65cYPHWmPIBxCr4vG
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/44795
https://www.worldhistory.org/image/9722/camel-with-guide-tang-dynasty/
Angus Forsyth'in "İpek Yolu Gemileri: Çin Yeşiminde Baktriya Devesi" adlı eseri - Asya Kitap İncelemesi https://share.google/WT4R2i9LcHS4CzVhh
İpek Yolu nedir? İpek Yolu nasıl ortaya çıkmıştır? İpek Yolu güzergahı... - Tarih Haberleri https://share.google/P7vC2MeQvWHNvOIua
https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/iconographic-evidence-of-hybridisation-between-camelus-bactrianus-and-camelus-dromedarius-at-secondcentury-ad-hatra-iraq/A4DECADBFE3919190B9E14E78CA290F7
https://www.researchgate.net/publication/233622822_Camel_Hybridization_and_the_Role_of_Camelus_Bactrianus_in_the_Ancient_Near_East
http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol3num1/7_bactrian.php
https://www.bonhams.com/auction/27407/lot/35/a-kashan-monochrome-pottery-figure-of-a-bactrian-camel-persia-12th-century/
Coşar, M., & Coşar, M. Y. (2021). Çanakkale seramiklerinde hayvan figürleri. Mecmua, (11), 206-220.
Aydos, E. (2022). Geleneksel Çanakkale seramiklerinde testi ve sürahi formlarının incelenmesi ve bir seramik sergisi (Master's thesis, Dokuz Eylul Universitesi (Turkey)).
Duruk, B. (2020). Çanakkale’de Devecilik Folkloru. Toplum ve Kültür Araştırmaları Derneği-TOKÜAD Yayınları, Çanakkale.
Arlı, B., & Kaya, Ş. (2014). Çanakkale Seramiklerinde Pirimitif Form ve Figürler. Art-Sanat, (2), 147.







